A Lexicon of the Central-Eastern European Interwar Theatre Avant-garde
Leksykon międzywojennej awangardy teatralnej Europy Środkowo-Wschodniej
red. Dariusz Kosiński, and editors of Sections: Zoltán Imre, Martin Bernátek, Przemysław Strożek, Justyna Michalik-Tomala, Marina Milivojević Mađarev,
Zbigniew Raszewski Theatre Institute | Performance Research Books,
Warsaw | Aberystwyth
2023
ISBN: 978-83-67682-17-6 | 978-1-906499-16-7
Książka realizuje alternatywną wersję leksykonu: nie jest słownikiem terminów, zjawisk, osób, wydarzeń, dzieł itp., lecz jest zbudowanym z esejów tekstowym performansem.
A Lexicon of the Central-Eastern European Interwar Theatre Avant-garde (Leksykon międzywojennej awangardy teatralnej Europy Środkowo-Wschodniej) przedstawia wybrane, uznane przez międzynarodowy zespół badawczy za szczególnie ważne, aspekty awangardowych programów, osiągnięć i działań, które miały miejsce między dwoma wielkimi wojnami światowymi w Europie Środkowo-Wschodniej. Tę ostatnią rozumie się przy tym nie jako region geograficzny, ale jako wspólnotę kształtowaną przez podobne historyczno-kulturowe doświadczenia, związane między innymi ze stałą groźbą marginalizacji, kolonizacji i podboju (w wielu przypadkach spełnioną).
Książka realizuje alternatywną wersję leksykonu: nie jest słownikiem terminów, zjawisk, osób, wydarzeń, dzieł itp., lecz jest zbudowanym z esejów tekstowym performansem ustanawiającym międzywojenną awangardę teatralną Europy Środkowo-Wschodniej jako odrębne i specyficzne zjawisko historyczne. Nie znaczy to, że wytwarzamy coś, co wcześniej nie istniało. Raczej (re)organizujemy pewien zestaw znanych wcześniej elementów w taki sposób, by na zaprojektowanej przez nas scenie zaistniały jako całość. To procedura odmienna od tradycyjnego poszukiwania akademickich definicji, które skupiają się na wytyczeniu granic i kryteriów pozwalających na oddzielenie opisywanego obiektu od innych. Zamiast tego, zapraszamy różnorodne zjawiska, by wystąpiły razem jak aktorzy tworzący między sobą rozliczne i często zaskakujące związki.
Będąc performansem o sztukach performatywnych, Lexicon jest skomponowany według zasad specyficznej dramaturgii świadomie grającej z konwencjami dramatycznymi i teatralnymi. Książkę tworzą trzy części (lub akty). Pierwsza prezentuje sceny międzywojennej awangardy teatralnej Europy Środkowo-Wschodniej, czyli – wyznaczane przez skomplikowane procesy państwowotwórcze – środowiska historyczno-kulturowe, w których się ona rozwijała. Tu też następują zaproponowane przez członków zespołu pracującego nad publikacją prezentacje narodowych awangard ukazywanych w kolejnych syntetycznych skrótach, by w finale aktu, który poświęcony jest trzem szczególnym miastom (Witebsk, Triest, Lwów), ukazać je we wzajemnych powiązaniach i splątaniach.
Akt drugi stanowi antytezę pierwszego – zamiast narodowych historii awangardy opisuje się tu nowoczesne sieci komunikacji i współdziałania przekraczające granice państwowe i kulturowe różnice: pisma tworzące transgraniczne związki, międzynarodowe wystawy, transnarodowe ruchy teatrów robotniczych i żydowskich.
Akt trzeci to próba syntezy całego leksykonowego performansu. To tu międzywojenna awangarda teatralna Europy Środkowo-Wschodniej – tytułowa bohaterka książki pojawia się jako autonomiczny podmiot obdarzony własną sprawczością. Ta część zorganizowana jest wokół czterech fundamentalnych pojęć: formy, dramatu, tańca i wydarzenia, co ma pozwolić na opisanie specyfiki wschodnio-środkowoeuropejskiej awangardy teatralnej widzianej jako całościowe zjawisko ożywiane wspólnymi wartościami estetycznymi i ideowymi.
Na książkę składają się teksty różnych osób, reprezentujących różne kultury i style pisania. Redaktorzy poszczególnych części i całego tomu nie dążyli do ukrycia tych odmienności przez narzucanie na tę wielość jakichś ujednolicających, „obiektywnych” standardów. Zarazem, by pomóc czytelnikom w poruszaniu się pomiędzy wielością głosów i perspektyw, wydawcy zdecydowali się stworzyć specjalny Indeks, zawierający ułożone w porządku alfabetycznym najważniejsze postacie, wydarzenia, przedstawienia i idee międzywojennej awangardy teatralnej Europy Środkowo-Wschodniej.
Niniejszy leksykon jest pozycją pożądaną i niezwykle potrzebną anglojęzycznemu czytelnikowi, ponieważ uzupełnia brakujące „rozdziały” w historii teatru, prezentując złożony obraz pomijanych dotąd działań przez przedstawienie i omówienie praktyk międzywojennej awangardy teatralnej w Europie Środkowo-Wschodniej. Pięknie ilustrowana i bogata tematycznie książka prezentuje szeroki wachlarz działań artystycznych, pomagając nam zrozumieć późniejsze eksperymenty, jakie miały miejsce w tej dziedzinie sztuki dzięki przedstawieniu ich źródeł i podstaw. Leksykon ukazuje również niezwykłą sieć powiązań i inspiracji będących wynikiem rozprzestrzeniania się idei awangardowych i podróży artystów po tej części Europy. Publikacja ta ma ogromne znaczenie w obliczu aktualnych przemian politycznych i rozwoju postaw nacjonalistycznych, jakie obserwujemy dzisiaj w tym regionie (nie pomijając wojny w Ukrainie), ponieważ przypomina nam o wspólnych wartościach, zainteresowaniach i dziedzictwie artystycznym. Autorom i redaktorowi Leksykonu należą się gratulacje za ogrom wykonanej pracy i wiele ciekawych spostrzeżeń. Leksykon jest niezbędną lekturą pozwalającą nam w pełni zrozumieć różnorodne ścieżki rozwoju teatru europejskiego.
Paul Allain
Profesor Wydziału Teatru i Performance’u
Uniwersytet w Kent, Canterbury, Zjednoczone Królestwo
A Lexicon of the Central-Eastern European Interwar Theatre Avant-garde (Leksykon międzywojennej awangardy teatralnej Europy Środkowo-Wschodniej) pod redakcją Dariusza Kosińskiego jest wynikiem wieloletniej współpracy pomiędzy badaczami teatru i sztuk performatywnych z kilkunastu państw Europy Środkowo-Wschodniej, jak również wielu spotkań i rozmów, które miały swój początek w 2012 roku. We wstępie do książki redaktorzy wyjaśniają, że nie jest ona leksykonem w potocznym rozumieniu tego słowa, ale performansem. Ujawniają tym samym swoje głębokie przekonanie, że awangarda miała charakter performatywny. Z tego względu trudno jest w pełni uchwycić jej specyfikę w inny sposób niż poprzez performatywne akty ustanawiania sieci powiązań między zjawiskami artystycznymi a ludźmi, którzy je tworzyli, oraz miejscami, na które ludzie ci oddziaływali swoimi ideami i działaniami. Przedstawienie Leksykonu jako performansu pozwala lepiej zrozumieć cel, jaki postawili sobie autorzy tekstów. Dzięki ich wyjątkowemu podejściu, artyści i ich działania zaprezentowane w Leksykonie wchodzą w nowe i nieoczekiwane relacje, stawiając przed czytelnikiem zadanie odnalezienia się w tej sieci powiązań i wypracowanie własnego spojrzenia na narodowe sceny państw Europy Środkowo-Wschodniej, na których praktyki awangardowe rozwijały się i prezentowały niemal równocześnie. Autorzy nie chcą jednak, aby czytelnik nadmiernie przyzwyczaił się do jednej perspektywy i zachęcają go do bardziej elastycznego podejścia, które pozwoli na dostrzeżenie dynamiki performansu i mnogości elementów, które składają się na awangardę teatralną tego regionu.
dr hab. Ewa Partyga
Zakład Historii i Teorii Teatru
Instytut Sztuki, Polska Akademia Nauk.
Wokół publikacji
Dorota Kołodziejczyk: Rozmowa dotycząca projektu Odzyskana Awangarda w radiu RDC, audycja Teatrowisko. Nagranie z dn. 25.03.2025. Start 17:28.
„A Lexicon of the Central-Eastern European Interwar Theatre Avant-garde” to główny rezultat wieloletniego projektu realizowanego od roku 2014 pod auspicjami Instytutu Teatralnego Europy Środkowo-Wschodniej, którego finałowa faza (2018–2024) była finansowana przez polskie Ministerstwo Edukacji i Nauki, w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki, projekt numer: 11H 17 0144 85.
Spis treści
General Introduction: This is not a lexicon. Dariusz Kosiński — 11
Section One
STAGES: AVANT-GARDE THEATRE AND THE STATE BETWEEN THE WORLD WARS
1.0 Avant-garde Theatre and the State between the World Wars: Introduction. Zoltán Imre and Dariusz Kosiński — 25
1.1 The Theatre Avant-garde and the Czechoslovak Republic. Martin Bernátek — 29
1.2 In the Shadow of a Monument: The Second Polish Republic and the first Polish theatre avant-garde. Dariusz Kosiński — 43
1.3 The Avant-garde and Independence: The case of Romania. Anca Hațiegan — 53
1.4 Avant-garde Theatre in Bulgaria: Transforming collective identifications in the 1920s and 1930s. Kamelia Nikolova — 63
1.5 The Latvian Theatre Avant-garde: From the celebration of the 1st of May to The Song of Rebirth. Edīte Tišheizere. Translated by Kristina Guste — 69
1.6 Two Attempts to Establish the Avant-garde in Lithuanian Theatre. Martynas Petrikas and Asta Petrikienė — 81
1.7 The Peacock's Tail. Georgian avant-garde performance 1912–36. Ketevan S. Kintsurashvili — 91
1.8 Avant-garde Theatre and the Independent State: The case of Ukraine. Hanna Veselovska — 97
1.9 In Marginality. Hungarian avant-garde experiments and the nation-state (1920–40). Zoltán Imre — 107
1.10 A New Story with Old Elements: The social and cultural context of the emerging avant-garde in Serbia/Kingdom of Yugoslavia between the World Wars. Marina Milivojević Mađarev and Milan Mađarev — 117
1.11 Croatia: The new theatre for a new human being. Boris Senker — 123
1.12 Avant-garde on the Border. The case of Trieste/Trst/Triest. Tomaž Toporišič — 131
1.13 Lviv: Erasure of tradition in a city of tradition. Małgorzata Dziewulska. Translated by Mikołaj Kosiński — 143
1.14 Vitebsk as a ‘Third Space’ of the Avant-garde in Belarus. Tania Arcimovich — 153
Section Two
NETWORKS: THE CENTRAL-EASTERN EUROPEAN INTERWAR AVANT-GARDE IN INTERNATIONAL AND TRANSNATIONAL CONTEXTS
2.0 Beyond Borders: Mobility and sites of exchange among interwar avant-garde theatres in Central-Eastern Europe. Introduction. Martin Bernátek, Zoltán Imre and Przemysław Strożek — 165
MOBILITY AND MIGRATIONS IN INTERWAR AVANT-GARDE THEATRES IN CENTRAL-EASTERN EUROPE
2.1.0 Introductory Remarks. Martin Bernátek, Zoltán Imre and Przemysław Strożek — 177
2.1.1 Mobility of Belarusian Artists in the Soviet Union: Lev Litvinov ‘on the edges’ of the revolutionary theatre. Tania Arcimovich — 179
2.1.2. Migrations to and from Latvia. Edīte Tišheizere. Translated by Kristina Guste — 185
2.1.3 Migrations to and from Georgia. Ketevan S. Kintsurashvili — 189
2.1.4 Migrations to and from Ukraine. Hanna Veselovska — 193
2.1.5 Russian Emigrants in Serbia, 1918–41. Milan Mađarev and Marina Milivojević Mađarev — 197
2.1.6 Migrant Artists and Political Activists of the Slovene Avant-garde. Tomaž Toporišič — 205
2.1.7 Migrations to and from Romania. Alexandra Chiriac — 209
2.1.8 Migrations to and from Poland. Przemysław Strożek with Dariusz Kosiński and Justyna Michalik-Tomala — 215
2.1.9 Avant-garde Theatre in Motion around, in and out of Czechoslovakia. Martin Bernátek — 221
2.1.10 Mobility of Artists to and from Bulgaria. Kamelia Nikolova — 229
2.1.11 Migrations to and from Hungary. Zoltán Imre — 237
TRANSNATIONAL CIRCULATION OF IDEAS ON AVANT-GARDE THEATRE IN THE NETWORKED MAGAZINES OF CENTRAL-EASTERN EUROPE
2.2.0 Introductory Remarks. Martin Bernátek, Zoltán Imre and Przemysław Strożek — 243
2.2.1 Czechoslovak Magazines: Host, Pásmo, Fronta, ReD, Index, Rozpravy Aventina, Program D. Martin Bernátek — 245
2.2.2 Polish Magazines: Zdrój, Zwrotnica, Blok, Dźwignia, Praesens, Linia. Przemysław Strożek — 253
2.2.3 Ukrainian Magazines: Semafor u maibutnie, Nova Generatsia, Mystetski materialy avangardu. Hanna Veselovska — 259
2.2.4 Georgian Magazines: H 2 SO 4. Ketevan S. Kintsurashvili — 267
2.2.5 Romanian Magazines: Contimporanul, Integral, 75 HP, Punct, unu, Periszkóp. Alexandra Chiriac — 271
2.2.6 Hungarian Magazines: A TETT, MA, Új Föld, Színház és Film, Független Színpad. Zoltán Imre — 279
2.2.7 Bulgarian Magazines: Vezni, Crescendo, Plamuk. Kamelia Nikolova — 287
2.2.8 Croatian Magazines: Scena, Teater, Comoedia, Kritika, Književnik, Plamen, Zenit. Višnja Kačić Rogošić — 291
2.2.9 Serbian Magazines: Svetokret, Zenit, Večnost, Út, Comoedia, Pozorište. Milan Mađarev and Marina Milivojević Mađarev — 301
2.2.10 Slovenian Magazines: Novi oder, Tank. Tomaž Toporišič — 307
2.2.11 Lithuanian Magazines: Keturi vėjai, MUBA. Martynas Petrikas and Asta Petrikienė — 313
2.2.12 Latvian Magazines: Laikmets. Edīte Tišheizere. Translated by Kristina Guste — 317
THE PRESENCE OF THE CENTRAL-EASTERN EUROPEAN INTERWAR AVANT-GARDE AT INTERNATIONAL THEATRE EVENTS
2.3.0 Introductory Remarks. Martin Bernátek, Zoltán Imre and Przemysław Strożek — 323
2.3.1 1922. Amsterdam. The International Theatre Exhibition. Written collectively — 325
2.3.2 1924. Vienna. International Exhibition of New Theatre Technology. Written collectively — 331
2.3.3 1925. Paris. International Exhibition of Modern Decorative and Industrial Arts. Written collectively — 333
2.3.4 1926. New York. International Theatre Exhibition. Written collectively — 337
2.3.5 1927. Magdeburg. The German Theatre Exhibition. Written collectively — 341
2.3.6 1929. Barcelona International Exhibition. Written collectively — 343
2.3.7 1930. Moscow. Theatre Olympiad. Written collectively — 345
2.3.8 1933. Moscow. International Olympiad of Revolutionary Theatres. Written collectively — 347
2.3.9 1934. New York. International Exhibition of Theatre Art. Written collectively — 349
2.3.10 1936. Milan. Sixth Triennale ‘Continuity–Modernity’. Written collectively — 351
2.3.11 1936. Vienna. The International Exposition of Theatre Art. Written collectively — 353
2.3.12 1937. Prague. The International Conference of Avant-garde Theatremakers. Written collectively — 355
2.3.13 1937. Paris. The International Exposition of Arts and Technology in Modern Life. Written collectively — 365
2.3.14 1930s. International Dance Competitions. Written collectively — 367
2.3.15 References - 370
CENTRAL-EASTERN EUROPEAN INTERWAR WORKERS’ THEATRE: WORKERS’ CULTURE, THE TRANSNATIONAL PROLETARIAN MOVEMENT AND THE AVANT-GARDE
2.4.0 Introductory Remarks. Martin Bernátek, Zoltán Imre and Przemysław Strożek — 379
2.4.1 United Workers of Leftist Theatre in Czechoslovakia. Martin Bernátek — 381
2.4.2 Hungarian Workers’ Theatre, the Avant-garde and the Transnational Proletarian Movement. Zoltán Imre — 389
2.4.3 Workers’ Theatres in Ukraine. Hanna Veselovska — 401
2.4.4 The Workers’ Stage in Poland in the Context of Avant-garde Theatre. Przemysław Strożek — 407
2.4.5 Workers' Theatre in Romania. Anca Hațiegan — 413
2.4.6 The Ljubljana Workers’ Stage and the Transnational Proletarian Movement. Tomaž Toporišič — 417
2.4.7 Anna Lācis: A Latvian transit from Russia to Western Europe. Edīte Tišheizere. Translated by Kristina Guste — 421
2.4.8 The Workers’ Theatres in Georgia. Ketevan S. Kintsurashvili — 431
JEWISH THEATRES AND THE AVANT-GARDE IN CENTRAL-EASTERN EUROPE
2.5.0 Introductory Remarks. Martin Bernátek, Zoltán Imre and Przemysław Strożek — 437
2.5.1 Avant-garde Jewish Theatres in Ukraine: Kyiv, Kharkiv. Hanna Veselovska — 439
2.5.2 Avant-garde Jewish Theatres in Belarus: Minsk. Tania Arcimovich — 443
2.5.3 Avant-garde Jewish Theatres in Poland: Vilnius, Łódź, Warsaw. Małgorzata Leyko. Translated by Magdalena Solak-Michałkiewicz — 447
2.5.4 Avant-garde Jewish Theatres in Lithuania: Kaunas. Martynas Petrikas and Asta Petrikienė — 451
2.5.5 Avant-garde Jewish Theatres in Romania: Bucharest. Alexandra Chiriac — 459
2.5.6 The Tours of the Vilna Troupe. Alexandra Chiriac — 463
Section Three
PERFORMANCES: CRUCIAL AESTHETIC ASPECTS OF THE CENTRAL-EASTERN EUROPEAN INTERWAR THEATRE AVANT-GARDE
3.0 In Between: The aesthetics of the Central-Eastern European interwar theatre avant-garde. Justyna Michalik-Tomala and Marina Milivojević Mađarev — 469
FORM
3.1.1 ‘A carnival of eclecticism’: Form as synthesis in avant-garde performance. Alexandra Chiriac — 475
3.1.2 Croatian Thinkers in the 1920s and the 1930s on Formal Aspects of Theatre. Višnja Kačić Rogošić — 481
3.1.3 Form in Latvian Avant-garde Theatre. Edīte Tišheizere. Translated by Kristina Guste — 493
3.1.4 The Founders of New Forms in Georgian Theatre. Ketevan S. Kintsurashvili — 501
3.1.5 New Forms of Theatre Space. Justyna Michalik-Tomala. Translated by Magdalena Solak-Michałkiewicz — 507
3.1.6 Beyond the Power of the Known. Form as a vehicle in the theories of the Polish theatre avant-garde. Dariusz Kosiński — 513
3.1.7 Thinking Practice, Shaping Art. Aesthetics of the interwar theatre avant-garde in Czechoslovakia. Martin Bernátek — 523
DRAMA
3.2.1 Doing Things with Words, or What the Avant-garde Needs Drama For. Ewa Guderian-Czaplińska. Translated by Magdalena Solak-Michałkiewicz — 531
3.2.2 Reflections on sintesi: From drama and theatre to visual poetry, film and radio. Przemysław Strożek — 539
3.2.3 Serbian Avant-garde Drama. Marina Milivojević Mađarev — 545
3.2.4 Expressionist Features of Croatian Drama of the 1920s. Boris Senker — 555
3.2.5 The Model of Slavko Grum’s New Drama and the Influence of Tairov. Tomaž Toporišič — 561
3.2.6 The Theatrical Avant-garde and Drama: The case of Romania. Anca Hațiegan — 567
3.2.7 Drama and its Staging in the Czechoslovakian Avant-garde. Martin Bernátek — 573
DANCE
3.3.1 The Choreography of Innovation: Avant-garde ballet on Ukraine’s stage in the 1920s. Hanna Veselovska — 579
3.3.2 Stage Movement in Avant-garde Theatre in Serbia 1918–41. Milan Mađarev — 591
3.3.3 Avant-garde Dance in Poland. Małgorzata Leyko. Translated by Magdalena Solak-Michałkiewicz — 595
3.3.4 The Hungarian Avant-garde, Women, and Dance/movement. Zoltán Imre — 603
EVENT
3.4.1 Performance on the Page. Martynas Petrikas and Asta Petrikienė — 613
3.4.2 The Theatrical Avant-garde and Events. The case of Romania. Anca Hațiegan — 623
3.4.3 Never Again. The Polish interwar theatre avant-garde and the art of performative events. Dariusz Kosiński — 629
3.4.4 The Spectator in Polish Interwar Avant-garde Theatre. Justyna Michalik-Tomala. Translated by Magdalena Solak-Michałkiewicz — 635
3.4.5 Cricot: The magic box of subversion. Małgorzata Dziewulska. Translated by Magdalena Solak-Michałkiewicz — 641
Section Four
4.0 LEXICON INDEX — 651